Nieudana adopcja: co to znaczy, dlaczego się zdarza i co można zrobić

Kiedy rodzice adopcyjni decydują się na ten krok, nikt z nich nie wyobraża sobie, że pewnego dnia nie będą już w stanie sprostać tej roli. A jednak — „nieudane adopcje" zdarzają się i stanowią jedno z najtrudniejszych, najrzadziej omawianych doświadczeń w całym systemie. Tabu otaczające ten temat nie chroni nikogo: ani dzieci, ani rodziców, ani specjalistów próbujących zrozumieć, kiedy i dlaczego adopcje się rozpadają.

Co oznacza „nieudana adopcja"?

W języku specjalistycznym mówi się o disrupcji adopcyjnej — sytuacji, w której adopcja nie zostaje sfinalizowana lub zostaje rozwiązana po orzeczeniu sądu. To ostatnie, czyli rozwiązanie przysposobienia po jego ustanowieniu, jest w polskim prawie możliwe, ale wyjątkowe.

Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym (art. 125 KRiO), sąd może orzec rozwiązanie przysposobienia — ale tylko z ważnych powodów i wyłącznie wtedy, gdy jest to zgodne z dobrem dziecka. Nie można rozwiązać przysposobienia pełnego (całkowitego), które skutkowało całkowitym zerwaniem więzi z rodziną biologiczną i wpisaniem rodziców adopcyjnych do aktu urodzenia. To fundamentalna asymetria — przysposobienie pełne jest praktycznie nieodwracalne.

Częściej niż formalne rozwiązanie adopcji mamy do czynienia z faktycznym rozpadem relacji rodzinnej przy zachowaniu więzi prawnej — co stawia dziecko w skrajnie trudnej sytuacji.

Kiedy adopcja się nie udaje?

Nie ma jednej przyczyny. Analiza przypadków wskazuje na kilka typowych scenariuszy.

Niedopasowanie oczekiwań i rzeczywistości. Najczęstszy schemat: rodzice adopcyjni wyobrażali sobie dziecko, które z czasem „się otworzy i pokocha", tymczasem dziecko z głębokimi zaburzeniami przywiązania (RAD — reaktywne zaburzenie przywiązania) w ogóle nie buduje standardowych więzi emocjonalnych. Zamiast bliskości, rodzice doświadczają emocjonalnego dystansu, manipulacji lub agresji, której nie potrafią już zrozumieć ani przyjąć.

Brak wsparcia po adopcji. System oferuje wsparcie kandydatom przed adopcją — diagnozę, szkolenie, preadopcję pod nadzorem. Po wydaniu postanowienia sądu wsparcie gwałtownie słabnie. Tymczasem najtrudniejszy okres dla rodziny adopcyjnej zaczyna się zwykle w drugiej lub trzeciej roku wspólnego życia — gdy „miodowy miesiąc" mija i zaczynają ujawniać się głębsze trudności.

Diagnoza nieujawniona lub nieznana. Kandydaci adopcyjni skarżą się niekiedy, że dokumentacja medyczna dziecka jest niekompletna lub interpretowana zbyt optymistycznie przez ośrodek. FAS (płodowy zespół alkoholowy) może nie dawać wyraźnych objawów w niemowlęctwie, a jego konsekwencje — trudności w nauce, impulsywność, problemy z myśleniem przyczynowo-skutkowym — ujawniają się stopniowo. Rodzice, którzy nie byli przygotowani na tę diagnozę, mogą odczuć zdradę zaufania wobec systemu.

Trudności z własną rodziną. Zdarza się, że dziecko adopcyjne jest bardzo dobrze przyjmowane przez rodziców, ale wywołuje napięcia z biologicznym rodzeństwem lub innymi domownikami. Jeśli rodzice nie otrzymują wsparcia w zarządzaniu tymi napięciami, cały system rodzinny może ulec przeciążeniu.

Kryzysy w małżeństwie. Opieka nad dzieckiem z traumą i zaburzeniami zachowania jest jednym z najsilniejszych stresorów dla związku. Pary, które nie miały solidnych podstaw komunikacyjnych, mogą przeżywać kryzys małżeński nałożony na kryzys adopcyjny.

Jak często zdarza się disrupcja adopcyjna?

Rzetelne dane dla Polski są trudno dostępne — temat jest w statystykach publicznych praktycznie niewidoczny. Dane z innych krajów sugerują, że disrupcja dotyka od 10 do 25% adopcji starszych dzieci (powyżej 5. roku życia), podczas gdy dla niemowląt i małych dzieci jest znacznie rzadsza. Wzrost ryzyka jest silnie skorelowany z wiekiem dziecka w chwili adopcji i z nasileniem doświadczeń traumatycznych we wczesnym dzieciństwie.

Co pomaga zapobiegać disrupcji?

Realistyczne przygotowanie przed adopcją. Szkolenie PRIDE dotyka tematów traumy i zaburzeń więzi, ale dla wielu kandydatów jest zbyt ogólne. Dodatkowe szkolenia — jak TBRI (Trust-Based Relational Intervention) czy szkolenia z terapii sensorycznej — dają konkretne narzędzia do pracy z dziećmi po traumie. Inwestycja w wiedzę przed adopcją zwraca się wielokrotnie.

Wsparcie psychologiczne po adopcji. Regularna terapia rodzinna lub indywidualna — zarówno dla dziecka, jak i dla rodziców — nie jest luksusem. Jest narzędziem podtrzymującym relację w momentach, gdy bez pomocy zewnętrznej pękałaby pod ciężarem trudności.

Grupy wsparcia dla rodziców adopcyjnych. Kontakt z innymi rodzinami, które przeżyły podobne trudności, redukuje poczucie izolacji i wstydu. Fora internetowe takie jak Nasz Bocian czy Facebook grupy „Rodzina jest dla dzieci" pełnią tę funkcję, choć ich wartość jest nierówna — obok bezcennych doświadczeń praktycznych trafiają się też opisy zdarzeń, które nieprzygotowanych kandydatów mogą przestraszyć bardziej, niż pomóc.

Asertywność wobec systemu. Rodzice adopcyjni, którzy przeżywają kryzys, mają prawo zwrócić się o pomoc do ośrodka adopcyjnego, PCPR i specjalistów. System ma im pomagać — nie tylko kandydatom. W praktyce rodziny w kryzysie często nie wiedzą, gdzie i jak szukać wsparcia, bo nikt im tego wyraźnie nie powiedział.

Co dzieje się z dzieckiem po nieudanej adopcji?

To najtragiczniejszy aspekt disrupcji. Dziecko, które przeżyło już odrzucenie ze strony rodziny biologicznej, doświadcza kolejnego — tym razem przez rodzinę, która je wybrała. Skutki dla poczucia własnej wartości, zdolności do budowania relacji i ogólnego zdrowia psychicznego są poważne.

Po disrupcji dziecko najczęściej wraca do systemu pieczy zastępczej — już jako starsze, z historią przerwanej adopcji, co dramatycznie zmniejsza jego szanse na adopcję przez inną rodzinę. Dlatego zapobieganie disrupcji nie jest tylko interesem rodziców — jest przede wszystkim interesem dziecka.

Jeśli rozważasz adopcję i chcesz zrozumieć, jak się do niej przygotować — zarówno pod kątem procedur, jak i emocjonalnym — nasz przewodnik po pieczy zastępczej i adopcji w Polsce jest dostępny tutaj: /pl/piecza-zastepcza-i-adopcja/.

See more Poland guides →