Handleiðsla, Félag fósturforeldra og tengslamyndun fósturbarna

Að vera fósturforeldri er ekki einstaklingsíþrótt. Kerfið viðurkennir þetta og bjóður upp á nokkrar stoðir stuðnings — handleiðslu, grasrótarfyrirtæki og sérhæfðar leiðbeiningar um tengslamyndun. Hér er útskýring á hverjum þætti.

Handleiðsla fósturforeldra (Handleiðsla)

Handleiðsla er fagleg eftirfylgni þar sem fósturforeldrar funda reglulega með félagsráðgjafa eða sálfræðingi til að ræða reynslu sína og áskoranir í fósturferlinu. Þetta er nú hluti af stöðluðum fóstursamningi í flestum tilfellum á Íslandi, þótt framkvæmdin geti verið mismunandi eftir sveitarfélögum.

Hvað gerist í handleiðslufundunum?

Handleiðslufundir eru yfirleitt hálfklukkutími til klukkutími á 4 til 8 vikna fresti, þótt þetta sé sveigjanleg

t og geti verið tíðara ef þörf krefur. Á fundunum er hægt að:

• Ræða hegðun barnsins og fá nýtt sjónarhorn á hvað gæti liggja á bak við hana
• Vinna úr tilfinningalegu álagi — að vera fósturforeldri getur verið tilfinningalega þreytandi og það er mikilvægt að eiga vettvang til að tjá þetta
• Fá hagnæg ráð um aðstæður sem koma upp, s.s. umgengni, skólabragðar, eða breytingar í hegðun
• Skipuleggja samskipti við barnaverndarkerfið, kynforeldra eða aðra aðila

Félag fósturforeldra (fostur.is) hefur bent á að handleiðsla er eitt mikilvægasta gæðamerk fósturfósturs — og að þar sem handleiðsla vantar eða er óformleg, er hætta á „fósturrof" (placement breakdown) meiri. Þetta hefur kerfið tekið til sín og samhæfing handleiðslu hefur styrkst eftir umbæturnar 2022.

Hverjir veita handleiðsluna?

Það er mismunandi:

• Félagsráðgjafar hjá barnaverndarnefnd sveitarfélagsins
• Sálfræðingar undir BOFS
• Fagfólk frá einkageira sem er keypt inn af sveitarfélaginu

Mikilvægt er að þú veist hverjir veita þér handleiðsluna og hvernig þú kemst í samband við þá ef eitthvað bráðlægar kemur upp. Þetta á að vera skýrt í fóstursamningnum.

Félag fósturforeldra (Samtök fósturforeldra á Íslandi)

Félag fósturforeldra er helsta grasrótarsamtök fósturforeldra á Íslandi. Þú finnur þau á fostur.is. Þetta er óháð samtök — ekki ríkisstofnun — og lýtur að hagsmunagæslu fyrir fósturforeldra.

Hvað gera samtökin?

• Jafningjaráðgjöf og stuðningur: Þú getur haft samband við aðra fósturforeldra sem hafa gengið í gegnum svipaðar aðstæður. Þessi jafningjastuðningur getur verið ómetanlegur, sérstaklega þegar kerfislegar hindranir viðast óyfirstíganlegar
• Fræðsla og námskeið: Samtökin bjóða upp á fræðslu um fóstur, barnaþróun og tengd málefni
• Hagsmunagæsla: Félagið talar máli fósturforeldra gagnvart stjórnvöldum og krefst þess að réttindi séu virt og bætt
• Upplýsingamiðlun: Vefurinn fostur.is hefur greinar, leiðbeiningar og tengla sem hjálpa fósturforeldrum að rata í kerfinu

Ef þú ert að hugsa um að verða fósturforeldri, er það gagnlegt að hafa samband við Félag fósturforeldra áður en þú byrjar formlega ferlið. Þú getur fengið raunhæft yfirlit yfir hvað bíður þín — beint frá þeim sem hafa reynt það.

Tengslamyndun fósturbarna

Tengslamyndun (tengslamyndun) — eða attachment á ensku — er eitt af mikilvægustu hugtökum í fóstri. Hér er útskýring á hvað það þýðir í reynd.

Hvað er tengslamyndun?

Tengslamyndun lýsir þroskafræðilegu ferli þar sem barn myndar öruggt og traust samband við umönnunaraðila sinn. Þegar barn fæðist, eða þegar lítið barn er komið í heim, byggir það upp traust á grundvelli endurtekinna reynslu af því að þörfum þess sé mætt af hliðhollum fullorðnum.

Fósturbörn hafa oft orðið fyrir þverstæðum í þessum ferli — vegna vanræktar, misnotkunar, margra heimsókna og missirs. Þetta getur leitt til þess sem kallast „óöruggar tengingar" eða jafnvel „truflun í tengslamyndun".

Hvernig lýsir þetta sér?

Barn með tengingarvanda getur:

• Truað öllum fullorðnum jafnt — eða engum
• Sýnt mjög hlutgengnar tilfinningar við að yfirgefa hlutina
• Brugðist illa við greinilegar reglur og takmarkanir
• Sýnt of mikla eða of litla hrifningu við nýja fullorðna
• Verið fráhverft eða framhjáhaldið gagnvart fósturforeldrunum

Þetta er ekki slæmur hagur á þínu heimili — þetta er líffræðileg viðbrögð við reynslu barnsins. Skilningurinn á þessum hlutum er hluti af fósturforeldranámskeiðunum og handleiðslunni.

Hvað stuðlar að góðri tengslamyndun?

Rannsóknir sýna að nokkrir þættir hjálpa mest:

Samræmi og fyrirsjáanleiki: Barn sem er vanið óvissa þarfnast þess að dagleg tilhögun sé ábyggileg. Sama tímar, sömu reglur, sömu viðbrögð hjá þér. Þetta gefur barninu að skilja að heimurinn er ekki handahófskenndur.

Hlutlægur hlýja: Að bregðast við tilfinningum barnsins á hlutlægan hátt, jafnvel þegar hegðunin er krefjandi. Þegar barn brotnar saman og þú ert enn í hlutlæg og kyrr, lærir það að þú ert örugg höfn.

Mörk með skilningi: Gefa barninu ramma og mörk, en útskýra hvað þú ert að gera og hvers vegna. Mörk án skýringa eru óþægileg, en mörk með hlýju og skýringum eru kennsluverkfæri.

Að forðast refsingar sem auka einangrun: Skammtímaeinangrun eða „timeout" sem lætur barn vera eitt getur aukið á tengslavandann. Þess í stað er mælt með „time-in" — að vera hjá barninu þegar það er í vanda.

Samþætt þjónusta: Farsældalögin frá 2022 kveða á um að þjónustan við fósturbarn sé samhæfð. Skóli, heilsugæsla og barnaverndarkerfi eiga að vinna saman. Þetta er m.a. í þágu þess að stuðningur við tengslamyndun sé heildrænn, ekki eingöngu í fósturheimilinu.

Hvort sem þú ert nýr í fóstri eða hefur gengið í gegnum nokkra fósturráðstafanir, eru alltaf nýir þættir að læra. Handbókin okkar um fóstur og ættleiðingu á Íslandi fer ítarlega yfir tengslamyndun, handleiðslu og hvernig nota Félag fósturforeldra og aðrar stoðir sem eru í boði.

Þegar fóstrið gengur ekki vel: Fósturrof

Fósturrof (placement breakdown) gerist þegar fósturforeldri þarf að endurskila barn til kerfisins. Þetta er tilfinningalega mjög þungt ferli — bæði fyrir barnið og fósturforeldra.

BOFS skráir tilfelli fósturrofs og vinnur að því að skilja hvað fór úrskeiðis til að fyrirbyggja endurtekningu. Algægustu ástæður fósturrofs eru:

• Hegðunarvandi barnsins sem er umfram getu fósturfjölskyldunnar
• Breyting í aðstæðum fósturfjölskyldunnar (veikindi, skilnaður, o.fl.)
• Of lítill stuðningur og handleiðsla

Handleiðsla er ætlað að fyrirbyggja fósturrof. Ef þú finnur að þú ert að ná mörkum þínum, er mikilvægt að hafa samband við handleiðslufulltrúa þinn eða barnaverndarnefnd sveitarfélagsins strax — frekar en að bíða þar til ástandið er orðið óviðráðanlegt.

See more Iceland guides →