Tegundir fósturs á Íslandi: Varanlegt, tímabundið og styrkt fóstur

Ekki er allt fóstur eins. Íslenska kerfið skilgreinir þrjár aðgreinar tegundir fósturráðstafana, og munurinn á þeim skiptir máli — bæði fyrir barnið og fósturforeldrana. Hér er ítarleg útskýring á hverri tegund, byggt á reglugerð nr. 804/2004 og gögnum frá Barna- og fjölskyldustofu (BOFS).

Tímabundið fóstur (Tímabundið fóstur)

Tímabundið fóstur er notað þegar markmið ráðstöfunarinnar er að barnið snúi að lokum aftur til kynforeldra sinna. Þetta er „brúarfóstur" þar sem kynforeldrar fá tíma og stuðning til að vinna úr þeim vandamálum sem leiddu til þess að barnið var tekið af heimilinu.

Helstu einkenni:

• Gengur yfirleitt í þrjá mánuði til eitt ár
• Hámarkslengd er tvö ár í flestum tilfellum
• Kynforeldrar halda oft forsjá (forsjá) meðan fósturráðstöfunin varir
• Kerfið vinnur samhliða með kynforeldrana til að gera endurkomu barnsins möguleg

Fyrir fósturforeldra þýðir þetta meðal annars tíðari samskipti við kynforeldra og barnaverndarkerfið. Umgengni (umgengni) — það er, heimsóknir barns hjá kynforeldrum — er oft tíðari í þessum fósturform. Þetta getur verið krefjandi en er lykillinn að tilgangi tímabundins fósturs.

Reykjavíkurborg hafði við lok árs 2023 aðeins 4 börn í tímabundnu fóstri af 156 börnum í umsjá kerfisins. Þetta sýnir að þótt hugmyndafræðin vísi til þess að endurkomu sé leitast eftir, er fjöldi þeirra barna sem raunverulega snýr aftur lítill.

Varanlegt fóstur (Varanlegt fóstur)

Varanlegt fóstur er ráðið þegar ákveðið hefur verið að barnið geti ekki snúið aftur til kynforeldra á fyrirsjáanlega framtíð. Markmið þessa fósturs er að veita barninu tilfinningalega og lagalega tilheyrningu í annarri fjölskyldu — án þess þó að kynforeldraréttindin séu sjálfkrafa skerðist.

Helstu einkenni:

• Gengur þar til barnið verður 18 ára, og oft til 20 ára ef barnið kýss það
• Forsjá er oft flutt til barnaverndaryfirvalda (ekki til fósturforeldranna sjálfra)
• Fósturforeldrar fara með daglegar forsjárskyldur (forsjárskyldur)
• Lögheimili barnsins er skráð á fósturheimilið — þannig geta fósturforeldrar fengið barnabætur og skráð barnið í skóla

Af 156 börnum í umsjá barnaverndar Reykjavíkur við árslok 2023 voru 141 í varanlegur fóstri. Þetta er ríkjandi form í íslenska kerfinu og endurspeglar þá stefnu að gefa börnum stöðuga fjölskyldutengsl á meðan kynforeldratengsl eru viðhaldið þar sem hægt er.

Fósturforeldrar í varanlegur fóstri þurfa að vera undir þeirri hugmyndafræði að þeir séu „viðbótarfjölskylda" barnsins, ekki staðgengill upprunafjölskyldunnar. Umgengni við kynforeldra er oft hluti af samningnum, þótt hún sé yfirleitt sjaldgæfari en í tímabundnu fóstri.

Styrkt fóstur (Styrkt fóstur)

Styrkt fóstur er sérhæfð tegund sem er ætluð börnum með umtalsverðar tilfinningalegar, hegðunarlegar eða geðrænar áskoranir — börnum sem myndu ella þurfa dvöl á faglegri stofnun.

Helstu einkenni:

• Kröfur til fósturforeldra eru hærri; oft er krafist sérfræðiþekkingar eða reynslu
• Fósturforeldrar fá verulega hærri greiðslur — allt að 18-falt barnalífeyri á mánuði
• Kostnaðurinn skiptist milli sveitarfélags og ríkis
• Ítarlegur stuðningur og handleiðsla (handleiðsla) fylgir ráðstöfuninni

Af 156 börnum í umsjá barnaverndar Reykjavíkur voru 4 í styrktum fóstri við árslok 2023. Talan er lág, en hvert slíkt tilfelli er mjög krevjandi og auðlindir kerfisins leggja þungar áherslur á þau.

Styrkt fóstur er fyrir þá sem hafa reynslu af að vinna með börn með sértækar þarfir — til dæmis geðrænar greiningar, trauma-sögu eða alvarlegar hegðunarfrávikar. Það er alls ekki upphafspunktur fyrir nýja fósturforeldra.

Ef þú ert að velta því fyrir þér hvaða fósturform hentar þér best, er handbókin okkar um fóstur og ættleiðingu á Íslandi gagnlegur upphafspunktur. Hún fer ítarlega yfir hvernig matching-ferlið virkar og hvernig sér sett upp fóstursamningur fyrir hverja tegund.

Hvaða fóstur hentar þér?

Það er ekki eingöngu þú sem velur — kerfið sér einnig til þess að finna bestu samsvörun. En það hjálpar að vita hvar þú stendur:

Mikilvægt er að vera heiðarlegur við BOFS og barnaverndarkerfið um hvað þú getur og getur ekki tekist á við. Rangir væntingar gagnast engum — hvað síst barninu.

Um fósturbarnið

Óháð tegund fósturs er grundvallarmunurinn á milli fósturs og ættleiðingar þessi: í fóstri heldur barnið lagalegu sambandi við kynforeldra sína. Hugtakið „fósturbarn" lýsir þessu sambandi — barnið er í umsjá fósturforeldranna en er ekki lagalega orðið barn þeirra á sama hátt og í ættleiðingu.

Þetta hefur þýðingu í mörgum hliðarferlum — arfgengni, lögheimili, ríkisfang, og annað. Farsældaráætlunin sem gerð er fyrir hvert barn samhæfir þessa þætti.

Hvernig er fósturbarn valið fyrir heimilið þitt?

Þegar þú hefur fengið fósturleyfi ert þú skráð/ur á skrá BOFS yfir hæf fósturheimili. Þegar beiðni berst um ráðstöfun barns, fer fram matching-ferli þar sem horft er á:

• Aldur barnsins og aldursbil þess sem þú ert opinn/opin fyrir
• Þarfir barnsins og hæfni heimilisins til að mæta þeim
• Hvort þú hafir reynslu af svipaðum aðstæðum
• Landfræðilegar sjónarmiðir (þótt þetta sé ekki alltaf hömlandi)

Þetta er ekki vettvangur þar sem þú „velur" barn eins og vöru. Þú getur gefið upp hvað þú ert opinn/opin fyrir — s.s. aldursbil, kyn eða hvort þú er tilbúin/tilbúinn að taka systkini — en BOFS hefur þó síðasta orðið.

Þegar samsvörun er fundin færðu kynningu á barninu (oft á formi skjals eða fundar) og getur þú gefið til kynna hvort þú sért tilbúin/tilbúinn að ganga í gegnum kynningarfund. Þetta er tíminn þar sem þú og barnið kynntist áður en formlegt fóstur hefst.

Hvernig lýkur fóstri?

Fóstur getur lokið með nokkrum hætti:

• Endurkomum til kynforeldra (tímabundið fóstur): Ef markmiðið náðist og kynforeldrar eru hæfir
• Viðbragðsbeiðni frá barni (öldnun): Barnið verður 18 (eða 20 með samþykki) og flytur úr fósturheimilinu að eigin vilja
• Fósturrof (placement breakdown): Ef aðstæður breytast og ekki er hægt að halda áfram
• Ættleiðing: Í sjaldgæfum tilvikum breytist varanleg fóstur í ættleiðingu ef skilyrðum er fullnægt

Eftir lok fósturs er barnið oft enn í tengslum við fósturfjölskylduna — jafnvel þótt engin lagaleg skuldbinding sé lengur til staðar. Margar fósturfjölskyldur halda tengslum við barnið langt yfir 18 ára aldur.

See more Iceland guides →