Fóstursamningur og réttindi fósturforeldra á Íslandi

Þegar barn flytur inn á fósturheimilið er það alltaf samhliða lagalega bindandi skjali: fóstursamningnum (fóstursamningur). Þetta er ekki formleg formalía — það er grundvöllur allrar réttarlegrar og fjárhagslegar samskipta í fósturferlinu. Hér er útskýring á hvað samningurinn felur í sér og hvaða réttindi fósturforeldrar hafa samkvæmt íslenskum lögum.

Hvað er fóstursamningur?

Fóstursamningur er lagalega bindandi skjal sem gerður er áður en eða samhliða því að barnið flytur inn á fósturheimilið. Þetta er krafist lögum samkvæmt — þú getur ekki tekið barn í fóstur án þess að hafa unndirritað samning.

Samningurinn er gerður á milli fósturforeldranna og barnaverndaryfirvalda (barnaverndarnefnd eða barnaverndarþjónusta viðkomandi sveitarfélags, sem getur verið í samstarfi við BOFS). Kynforeldrar eru einnig aðilar í mörgum tilfellum.

Hvað er í samningnum?

Lögbundið er að fóstursamningur taki til eftirfarandi þátta:

Lögheimili barnsins: Í flestum tilfellum er lögheimili barnsins flutt yfir á fósturheimilið. Þetta er mikilvægt — það þýðir að þú getur skráð barnið í skóla í þínum hverfi, barnið fær barnabætur skráðar á þitt heimilisfang og heilsugæslunni er stjórnað í þínu svæði.

Forsjá (Forsjá): Þetta er eitt flóknasta atriðið í fóstursamningunum og skiptir máli eftir tegund fósturs:

• Í tímabundnu fóstri: Kynforeldrar halda oft formlega forsjá. Þetta þýðir að þeir hafa enn lagalegar ákvarðanir um stórar ákvarðanir (s.s. heilbrigðismeðferð, skólaskipti). Fósturforeldrar annast daglegar forsjárskyldur (forsjárskyldur).
• Í varanlegur fóstri: Forsjá er oft flutt til barnaverndaryfirvalda (ríkisins eða sveitarfélagsins), ekki til fósturforeldra. Fósturforeldrar fara hins vegar með daglegar forsjárathafnir.

Umgengni (Umgengni): Samningurinn verður að tilgreina hversu oft og hvernig barnið hefur samskipti við kynforeldra og aðra nákomna. Þetta er lögbundið. Tíðni og form umgengni er ein af stóru átakspunktum í fósturferlinu — bæði fyrir fósturforeldra og kynforeldra.

Fjárhagslegar forsendur: Samningurinn tilgreinir nákvæmlega upphæð framfærslueyris, fósturlaun og hvaða aukaútgjöld eru bætt. Þetta er lagalegt grundvöllurinn fyrir greiðslurnar.

Sérstök skilyrði: Ef barnið hefur sérstaka þarfir — s.s. reglulegar meðferðar, sálfræðiþjónustu eða tengd úrræði — getur samningurinn kveðið á um þessa þjónustu og hvernig hún er fjármögnuð.

Réttindi fósturforeldra

Réttindi fósturforeldra á Íslandi eru skilgreind í barnaverndarlögum, reglugerð nr. 858/2013 og fóstursamningnum sjálfum.

Réttur til upplýsinga

Þú átt rétt á að vera upplýst/ur um stöðu barnsins og þá þjónustu sem barnið fær. Þetta á við um heilbrigðisþjónustu, sálfræðiþjónustu og skólaþjónustu. Í verki þýðir þetta að þú átt að vera boðuð/ur á fundir þar sem rætt er um velferð barnsins.

Réttur til handleiðslu (Handleiðsla)

Fósturforeldrar eiga rétt á profesjónalegri handleiðslu — reglulegum fundum með félagsráðgjafa eða sálfræðingi til að ræða áskoranir í fósturferlinu. Félag fósturforeldra (fostur.is) hefur barist hart fyrir því að þessi réttur sé raunverulegur í framkvæmd, ekki bara á pappír.

Réttur til að þurfa úrsagnar

Ef aðstæður breytast verulega — s.s. heilsufarsvandamál í fjölskyldunni eða samdráttur í tekjum — getur fósturforeldri beðið um að endurskoða eða slíta fóstursamninginn. Þetta er þó flókið ferli þar sem barnaverndarstofnanirnar þurfa að tryggja örugg úrræði fyrir barnið.

Forsjá barns: Grunn hugtakið útskýrt

Forsjá (forsjá) þýðir lagaleg réttind og skyldur gagnvart barni. Í Íslandi er forsjá hugtakið mismunandi frá daglegu umönnun:

• Forsjárréttur: Rétturinn til að taka lagalegar ákvarðanir um barnið (s.s. hvort barnið fari í aðgerð, hvaða skóla barnið er í, hvort barnið ferðast til útlanda)
• Daglegar forsjárskyldur: Þær skyldur sem koma í veg líf barnsins á hverjum degi — matur, klæðnaður, skóli, afþreyingarstarfsemi

Í fóstri geta þessir þättir verið hjá mismunandi aðilum. Þetta getur valdið ruglingi — sérstaklega þegar þarf að taka ákvörðun um eitthvað sem krefst formlegs samþykkis forsjáraðilans.

Umgengnisréttur: Samband barns við kynforeldra

Umgengni (umgengni) er réttur barnsins — ekki foreldra — til að þekkja kynforeldra sína og halda tengslum við þá. Íslenskt barnaverndarlög lítur á þetta sem grundvallarrétt barnsins þegar það er mögulegt og öruggt.

Í fóstursamningnum er kveðið á um:

• Tíðni: Hversu oft á fóstur-ár?
• Form: Eru heimsóknirnar hjá kynforeldrum, á hlutlægu stað eða í fóstursheimilinu?
• Eftirlit: Er óskað eftir því að félagsráðgjafi sé viðstaddur?
• Samskipti í milli heimsókna: Símasamband, tölvupóstar, eða annað?

Umgengni getur valdið tilfinningalegum kreistingum fyrir fósturforeldra, sérstaklega þegar barn kemur heim aftur frá heimsókn og sýnir merki um eirðarleysi eða sorg. Handleiðsla fósturforeldra er einmitt til þess að hjálpa þér að takast á við þessa tilfinningalegu hlið fóstursins.

Fóstursamningurinn er eitt af þeim skjölum sem þér er mikilvægt að skilja vandlega áður en þú undirritar. Handbókin okkar um fóstur og ættleiðingu á Íslandi fer ítarlega yfir hvað ber að athuga í samningnum og hvaða spurningar þú ættir að stilla barnaverndarkerfinu.

Lagaleg hlutverkin: Stuttur samanburður

Lykilatriðið er að í báðum tegundum fósturs ert þú hinn daglegi umönnunaraðili — en lagaleg ábyrgð og forsjá getur verið hjá öðrum aðilum. Þetta er hvernig íslenska kerfið er uppbyggt.

Hvað ef þú ert ósammála ákvörðun kerfisins?

Þetta er raunverulegt vandamál sem kemur upp. Sem fósturforeldri getur þú lent í aðstæðum þar sem barnaverndarnefndin tekur ákvörðun sem þú ert ósammála — t.d. um umgengni, skiptingu fjármuna, eða þær aðstæður sem barninu er búnar.

Hér eru leiðirnar sem þú getur farið:

1. Formlegar kvartanir til barnaverndarnefndar: Þú getur sent formlegar kvartanir í skriflegri mynd til þeirrar nefndar sem tekur ákvörðunina. Þær hafa skyldu til að svara.

2. Kæra til GEV: Gæða- og eftirlitsstofnun velferðarmála (GEV) er eftirlitsaðilinn yfir þjónustunni. Ef þú telur að brotið hafi verið gegn réttindum þínum eða barnsins, getur þú sent kvörtun til GEV.

3. Umboðsmaður barna: Á Íslandi er sérstakur umboðsmaður barna (barn.is) sem tekur á móti kvörtunum varðandi velferð barna. Þetta er sjálfstæðir aðili sem getur rannsakað mál.

4. Félag fósturforeldra: Þeir geta ráðlagt um hvað réttlægt er og hvort þér sé misboðið, og beint þér í réttar leiðir.

Mikilvægt er að geyma öll skjöl — sérstaklega skrifleg samskipti. Munnlegar samþykktir og fyrirhugaðar breytingar á samningnum eru þess virði að fá staðfestar á skriflegu formi.

Þegar fóstur lýkur: Hvað gerist?

Þegar fóstri lýkur — hvort sem barnið fer aftur til kynforeldra, verður 18 ára eða fóstur brotnar saman — þarf að gæta að nokkrum þáttum:

• Fóstursamningurinn er formlega leiddur til lykta: Barnaverndarnefndin staðfestir lok fósturs skriflega
• Greiðslur hætta: Framfærslueyrir og fósturlaun hætta um leið og fósturbarnið flytur út
• Barnabætur falla niður: Þegar lögheimili barnsins er flutt aftur eða annars staðar
• Tengsl mega haldast: Ekkert í lögum bannar þér að halda tengslum við barnið eftir lok fósturs — og í mörgum tilfellum eru þau tengsl mjög dýrmæt bæði fyrir barnið og þig

See more Iceland guides →